Andante Yazıları

 

LİSZT SONAT DİNLEMEK İSTER MİSİNİZ? (*)

Can Çakmur

 

 

Geçtiğimiz aylarda yazdığım yazıların, istemsiz de olsa müzikal dil teması altında birleştiğini fark ettim. Klasik müzik de diğer bütün sanatlar gibi yaşayan bir olgudur. Bu yönüyle konuştuğumuz dile benzer. Kendi kurallarını yaratır, bunlar zamanla gelişir, evrilir. Ne dediğini anlamamız, kullanılan araçları tanımamız yoluyla mümkündür -ki bu da müzik eğitiminin temelidir. Bu araçlar, yani bir nevi oyunun kuralları, yüzyıllar boyunca evrilmiş ve "Müzik Teorisi", "Armoni" veya "Form Bilgisi" başlığı taşıyan sayısız kitapta toplanmıştır. Ancak bu kitaplarda yazılanlar elimize aldığımız parçanın içeriğine dair çok fazla ipucu vermiyor. İçerik, bütün bu kuralların karmaşık bir birleşiminin, uyumunun ve dehâ dediğimiz o beklenmeyen kıvılcımın sonucu olarak bize ulaşıyor. İşte bu yazıda, klasik müzik tarihinin en önemli parçalarının içeriğinden (bir anlamda dinleyen üzerinde yarattığı etkiden) hareketle bu kuralların ve nasıl kullanıldıklarının izini sürmeye çalışacağım.

Liszt'in tek piyano sonatı olan S. 178 Piyano Sonatı, tüm repertuvarın en değerli ve çetrefilli eserlerinden bir tanesidir. Yapısının çok yönlülüğü ve armonik zenginliği bu parçanın analizini son derece zor kılıyor. Buna rağmen yazının temeli olarak bu parçayı seçmemin nedeni parçanın son derece teatral olması ve tanımlanması çok zor olan Liszt'in devrimci yazısının yarattığı etkinin çok büyük olması.

Böylece, bu ayın yazısı, müzikle beraber okunacak bir yazı oldu. O yüzden hızlı da okunsa, yavaş da okunsa bu yazı 30 dakika sürecek. Bölüm başlıkları Annie Fischer'in muhteşem kaydındaki dakika aralıklarını göstermektedir. İlgili başlıkları okurken eş zamanlı olarak eserin de dinlenmesi beklenmektedir. İlgili esere, zaman zaman diğer yazılarımda olduğu gibi aşağıda ver verdiğim bağlantıdan ulaşılabilir.

 

Annie Fischer’in yorumuyla Liszt Sonat

 

 

Dakika 00:00 - 01:10 arası

Büyük çaplı eserlerin bir giriş bölümü ile açılması 1750'li yıllara kadar giden bir gelenek. Ancak Liszt'e kadar yazılmış giriş bölümlerinin büyük çoğunluğunun parçanın kalanı ile doğrudan bir bağlantısı yoktu. Liszt burada geleneği kendi amaçları doğrultusunda yeniden şekillendirir ve sonat boyunca kullanacağı üç ana motifi birbiri ardına sunar. Gerçi bizim 21. Yüzyıl müziğine alışkın kulaklarımıza özellikle dikkat çekici gelmeyebilir ama aslında biraz dikkatle dinlediğimizde bu üç motifin birbiriyle tamamen ilişkisiz olduğunu fark ederiz. Bunları birbirine bağlamadan öylece ortaya atmanın Liszt'in çağdaşlarına ne kadar çılgınca geldiğini sadece tahmin edebiliriz.

 

Dakika 01:39 - 02:13 arası

İlk kez bir yerden başka bir yere hareket etmeye başlıyor müzik burada. Otuz dakikalık yolculuğumuz başladı. İlk kez 00:43-00:55 arasında duyduğumuz ikinci motif, hemen arkasından sunulmuş olan üçüncü motif tarafından kesilir. Bu çelişki Liszt'e nihayet yeni bir fikre ulaşma şansı verir. Bu değişim o kadar ustaca yapılmıştır ki! Aslında 01:59-02:13 arasında daha önceden tanıdığımız hiçbir eleman olmamasına rağmen bu bölüm bir öncekini doğallıkla takip eder.

 

Dakika 02:13 - 03:36 arası

Parçada tanık olacağımız ilk metamorfoz gerçekleşir. İkinci motif çelişkilerden arınmış, çok daha istikrarlı bir biçime bürünmüştür. Dipnot olarak ise bu pasajın yorumcu için büyük bir zorluk oluşturduğunu ekleyebilirim. Liszt'in özellikle ilk metamorfozun gerçekleştiği pasajı aynı zamanda özellikle yorumcuyu zorlayacak şekilde yazmasının tesadüf olmadığını düşünüyor insan...

 

Dakika 03:36 - 04:36 arası

Bu noktaya kadar Liszt sadece parçanın başında sunduğu fikirler ile çalışmıştı. Şimdi ilk kez yeni, dördüncü bir fikir ekleniyor daha önce duyduğumuz 3 motife. Bu tema parça içinde diğer motiflere göre çok daha az yer tutacak ancak her duyuluşu parçanın bir dönüm noktasına işaret edecek.

 

Dakika 05:38 - 06:02 arası

Birkaç saniyede gerçekleşen bu dönüşüm, klasik müzik tarihinin en büyüleyici pasajlarından birisi bence. Goethe'den bir alıntı eşliğinde dinleyelim: “Kötülük yapmaya çalıştıkça iyiliğe dönüşüyordu.”

 

Dakika 06:02-07:08 arası

"Ah, bir saniye, şu melodiyi bir yerden tanıyorum" diyecektir okuyucu. Az önceki dönüşümün sonucu olarak oldukça sarkastik olan üçüncü motif feminen bir temaya dönüşür. Eğer sıklıkla yapıldığı gibi Sonat'ı Goethe'nin Faust'unun müzikal bir yansıması olarak düşünürsek, bu pasaj “Gretchen” olmalı.

 

 

 

 

Dakika 07:08 - 09:34 arası

Birkaç dakika boyunca sadece ikinci ve üçüncü motifin değişimini ve ne kadar farklı karakterlere bürünebileceklerini duyduk. O ana kadar Liszt’in bu parçada biriktirdiği materyal o kadar yoğundu ki, yeni hiçbir malzeme sunmasına gerek kalmamıştı.

 

Dakika 09:42-10:17 arası ve 10:17-12:21 arası

Bu sonatın gerçekten inanılmaz yanı uzunluğuna ve karmaşıklığına karşın dinleyiciye çok net bir biçimde şeklini (formunu) aktarması. Yavaş bölümden önce, aynı başladığında olduğu gibi üç motifi arka arkaya duyarız. Ardından gelen büyük drama ise yavaş bölümü, hızlı bölüme bağlar.

 

Dakika 12:21-13:22 arası

Buradaki tema sonatta sadece üç kere duyulacaktır ancak oldukça önemlidir, çünkü her seferinde büyük bir gerilimi çözecektir.

 

Dakika 13:31-14:14 arası

Aslında yorumcular tarafından sonat sıklıkla hızlı-yavaş-hızlı olarak üç bölüme ayrılsa da, benim de yazıda kullandığım bu bölümleme sadece isimlendirmeyi kolaylaştırmak adına yapılmaktadır. Aslında birbirine bağlı üç bölüm değil, tek bölümlük devasa bir eser söz konusudur. Burada duyulacak üçüncü motif bu kısmın da iskeletini oluşturmaktadır.

 

Dakika 15:18-15:56 arası

Her ne kadar üçüncü motif değişime uğramış ve yumuşamış olsa da, ikinci motif orijinal haline yakın karakterini korur.

 

Dakika 15:56-19:25 arası

Yavaş kısım da hızlı kısım gibi kendi içinde kapalı bir formda yazılmıştır. Yavaş kısmın başında duyduğumuz tema geri gelir ve ikinci motifin yarattığı gerilimi çözer. Bu noktadan sonra müzik ilk seferindeki kadar akıcı gitmez. Duraksar, fragmanlara ayrılır. Durgun suyun üstüne çizilmiş bir resim gibi yavaşça ve hafifçe dağılır.

 

Dakika 19:29-20:15 arası

Ve başa döneriz, ancak bir farkla: Eğer 00:00'a geri döner ve karşılaştırırsak burasının yarım ton daha pes olduğunu fark ederiz. Ufak görünen bu değişiklik aslında parçanın duygusal etkisinde önemli bir rol oynar. Tıpkı “aynı nehirde iki kez yıkanılmaz” diyen Herakleitos gibi, Liszt için de tekrar edilen hiçbir şey tıpatıp aynı değildir.

 

 

 

Dakika 20:15-21:24 arası

Liszt motifleri tekrar arka arkaya dizmek yerine onları ustaca bir fugato ile bir araya getirir. Duyduğumuz kromatik hareketi efsanevi pedagog ve piyanist György Sebők şeytanın kahkahasına benzetir.

 

Dakika 22:00-22:33 arası

Uzunca bir hazırlıktan sonra nihayet Liszt yarım ton pesleştirdiği parçayı "düştüğü" yarım ton derinliğindeki çukurdan çıkartır. Bu kısım başlangıçtaki karşılığının notası notasına aynısıdır.

 

Dakika 22:33-23:46 arası

Liszt'in dahiyane buluşlarından bir başkasıyla burada karşılaşırız. Daha önce duymadığımız, yeni bir fikir gibi görünen bu bölüm Sonat'ın başında karşılaştığımızla tamamen aynı malzemeleri kullanır ve en sonunda aynı başında olduğu gibi dördüncü bir fikre ulaşır.

 

Dakika 23:46-24:51 arası

Dördüncü fikir ufak bir değişikliğe uğrar. Sonatın başında orkestral bir renk katan tekrarlanan akorlar yerine, çok daha basit bir eşlik partisini uygun görür Liszt. Seçtiği ses rengi ise o dönemlerde kullanılan saatlerin gonglarına şaşırtıcı bir biçimde benzer.

 

Dakika 24:51-26:04 arası

Üçüncü motif, ilk kısımda olduğu gibi burada da değişime uğrar, yine feminen bir karaktere bürünür.

 

Dakika 26:46-27:51 arası

Daha önce, yavaş kısımdan hemen önce çelişki ve gerilim dolu olan müzik şimdi coşku doludur.

Beethoven'ın 9. Senfoni'sinde orkestra ile ulaşılan coşku düzeyine denk ama muhtemelen piyano ile daha önce hiç ulaşılamamış düzeyde bir coşkudur bu.

 

Dakika 27:51-31:36 arası

Ve final! Liszt ilk olarak sonata zafer dolu fortissimo bir final yazmayı tasarlamıştı. Ancak yazar yazmaz bunun üstünü çizip yavaş kısmın ana temasını ve şu anda bildiğimiz gizemli son sayfayı eklemişti.

 

(29:38-29:40) arasında parça boyunca hep sabit kalmış olan ikinci motifin üçüncü ve dördüncü notası arasındaki aralığın da değiştiğini görürüz. Ancak hiçbir cümle bu son sayfanın büyüsünü anlatmak için yeterli olmayacaktır: Sadece dinleyelim. Liszt başyapıtını müzik tarihinde benzeri az bulunur bir finalle sona erdirir.

 

(*) Bu yazı Andante Dergisi Haziran 2017 (No: 128) sayısında yayımlanmıştır.